Tegen het einde van de zomer van 2020 berichtten de media in verschillende landen over de vrees voor een « dubbele epidemie » van coronavirus en influenza, waarbij deskundigen het belang van vaccinatie tegen influenza[note] benadrukten. De New York Times meldde namelijk dat de Centers for Disease Control and Prevention 9,3 miljoen extra doses hadden besteld voor de 500.000 jaarlijkse doses griepvaccin in 2020[note]. Terwijl de wijdverspreide bezorgdheid over een dubbele epidemie, die het neologisme « tweedemie » draagt, wegebde door de totale afwezigheid van griep tijdens de COVID-19-pandemie (niet alleen in België en Europa, maar over de hele wereld[note]), werden begin 2022 opnieuw de alarmbellen geluid. Het persbureau Reuters heeft namelijk de terugkeer van de griep aangekondigd, die volgens deskundigen van het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) de Europese Unie zou kunnen bedreigen, hetgeen zou leiden tot een aanhoudende epidemie met SARS-CoV-2, die voorspelbaar zou resulteren in een gevaarlijke belasting van ons stelsel van gezondheidszorg[note]. Met 650.000 jaarlijkse sterfgevallen die wereldwijd aan influenza worden toegeschreven (waaronder 72.000 in Europa)[note], zijn de te vrezen synergetische effecten met de coronavirusepidemie van tweeërlei aard:
- Hoger sterftecijfer in verband met coronavirus + influenza co-infectie, alsook de virulente aard van de influenza-stam (H3 van influenza A)[note] [note]
- Een verschuiving in het seizoensinfluenzaseizoen die leidt tot een ongewone verlenging van de circulatie van het influenzavirus tot na het voorjaar en een verlenging van de respiratoire epidemieën[note]
De uiting van vrees voor een « tweedemie » gaat dus gepaard met een oproep tot vaccinatie en de impliciete handhaving van gezondheidsmaatregelen[note]. Er zij aan herinnerd dat de doeltreffendheid van griepvaccins, die afhankelijk van het jaar[note] op ongeveer 30-60% wordt geschat, hoofdzakelijk berust op het vermogen om de virusstam te voorspellen die op ons grondgebied zal arriveren, afgeleid uit waarnemingen in andere landen. In feite zou het zeer moeilijk zijn om deze vaccins thans te ontwikkelen, aangezien er tijdens de pandemie geen influenza was. Desondanks zou dit de gezondheidsautoriteiten er niet van weerhouden de bevolking uit te nodigen zich tegen griep te laten vaccineren, met inachtneming van de sanitaire maatregelen voor een betere bescherming.
Maar hoe zit het met de wetenschap achter de vrees voor een dubbele epidemie?
Zoals vaak het geval is, zitten er elementen van waarheid in de beweringen waaruit vervolgens apocalyptische voorspellingen worden geëxtrapoleerd (Neil Ferguson, epidemioloog aan hetImperial College in Engeland, is een specialist op dit gebied en is, via zijn modellen, verantwoordelijk voor lockdown van de huidige pandemie[note]. Er moet echter worden toegegeven dat het inderdaad heel goed mogelijk is om tegelijk COVID-19 en griep op te lopen[note], net zoals het mogelijk is om tegelijk besmet te zijn met SARS-CoV-2 en een ander respiratoir virus (er zijn begin 2020 klinische gevallen gedocumenteerd van deze meervoudige infecties)[note]. Deze gegevens moeten echter in de juiste context worden geplaatst door rekening te houden met verschillende factoren:
- De epidemiologie van virale co-infecties (van aandoeningen van de luchtwegen) is een weinig bestudeerd gebied[note]
- Uit de beschikbare gegevens kunnen geen conclusies worden getrokken over de gevaarlijkheid van de ziekten die door deze meervoudige infecties worden veroorzaakt, aangezien in verscheidene studies geen verschil in mortaliteit en/of morbiditeit is geconstateerd tussen deze infecties en enkelvoudige infecties[note]
- Het fenomeen van « virale interferentie » kan het tegenovergestelde effect hebben: een virus kan een ander verdringen
Het concept van virale interferentie is dat virussen die gelijksoortige symptomen veroorzaken met elkaar kunnen concurreren, wat leidt tot de uitsluiting van een of meer virussen door een dominant virus. In de biologie is dit soort verschijnsel goed beschreven en getheoretiseerd in het concept van de « ecologische niche ». Volgens de laatste bezetten levende organismen hun eigen ecologische niche (voedselbronnen, predatoren, broedplaatsen, enz.). Wanneer het milieu verandert, kunnen organismen echter met elkaar concurreren als hun habitat is verstoord. Als een soort zich bijvoorbeeld in een nieuw gebied vestigt, kan zij in conflict komen met het organisme dat dezelfde ecologische niche bezet, wat leidt tot een scheiding van de indringer of de autochtoon. Dit geldt met name voor invasieve soorten in het algemeen (vaak waargenomen bij insecten) die hele territoria koloniseren. Een ander bekend voorbeeld is de Amerikaanse grijze eekhoorn, die in de 19e eeuw in Engeland werd geïntroduceerd en het land koloniseerde, waardoor de rode eekhoorn bijna was uitgestorven[note].
De komst van de COVID-19-epidemie heeft de circulatie van verschillende virussen van de luchtwegen verstoord, wat vaak wordt toegeschreven aan sanitaire maatregelen die de circulatie van andere virussen zouden hebben beïnvloed/afgesloten[note], maar ook aan het fenomeen van virale interferentie [note]. Virale interferentie is in sommige publicaties beschreven, waarbij vaak wordt verwezen naar het rhinovirus (een van de vele virussen die verantwoordelijk zijn voor verkoudheid), met uitsluiting van andere virussen, waaronder het influenzavirus [note], en meer bepaald het virus dat verantwoordelijk is voor de epidemie van 2009, H1N1 [note], coronavirussen in het algemeen[note][note] en waarschijnlijk SARS-CoV-2[note]. Maar er zijn natuurlijk minder gegevens tussen griep en SARS-CoV-2…De weinige waarnemingen die beschikbaar zijn, hebben betrekking op de komst van de pandemie begin 2020, toen de griep van het seizoen 2019-2020 aanwezig was. In een publicatie waarin co-infecties met influenza + coronavirus werden bestudeerd, werd ook een 68% lager risico op het oplopen van SARS-CoV-2 gevonden indien men reeds met influenza[note] was geïnfecteerd. Andere observationele studies[note] en uitgevoerd op[note] hebben eveneens geconcludeerd dat coronavirussen (waaronder SARS-CoV-2) en influenzavirussen een antagonistische relatie hebben.
Aangezien SARS-CoV-2 concurreert met influenza en waarschijnlijk verantwoordelijk was voor het verdwijnen van deze laatste door virale interferentie, zou het recente weer opduiken van influenza in België[note] (eind 2021-begin 2022) dus vrij goed nieuws zijn. Dit zou betekenen dat de huidige SARS-CoV-2-varianten niet langer dezelfde bedreiging vormen als hun voorgangers, die er niet in slagen griepvirussen af te weren… Wat op zijn beurt zou betekenen dat de COVID-19-pandemie voorbij zou zijn. Dit is ook in overeenstemming met waarnemingen betreffende de mortaliteit veroorzaakt door opeenvolgende, steeds minder virulente varianten[note]. Inderdaad, wetenschapshistoricus David Robertson en de redacteur van het prestigieuze wetenschapsblad British Medical JournalPeter Doshi heeft er onlangs aan herinnerd dat het einde van vroegere pandemieën niet te maken had met de overdracht of de pathogeniteit van de ziekte, maar veeleer met sociologische aspecten en meer bepaald met de aandacht die het grote publiek, de media en de beleidsmakers schonken aan de huidige epidemie[note]. Het gaat er immers om de argumenten op grond waarvan het einde van een pandemie kan worden afgekondigd, in twijfel te trekken: de circulatie van het virus? Sterfte? Opeenvolgende varianten zijn steeds minder dodelijk… En het virus kan endemisch worden (natuurlijk bij mensen). Als het aan het grote publiek ligt om de belangstelling te verliezen voor deze ziekte, die met de dag minder bedreigend wordt, dan is het aan ons om te beslissen wanneer de pandemie zal eindigen…
Maar de aankondiging van het einde van de pandemie zou grote economische gevolgen hebben voor de farmaceutische bedrijven die de vaccins leveren. Vasthoudend aan de vaccin strategie, heeft het bedrijf Moderna (waarvan de omzet in 2021 met 4708,44% was gestegen ten opzichte van 2020[note] kondigde op 09 september 2021 aan dat het een polyvalent vaccin aan het ontwikkelen is dat 6 verschillende mRNA’s combineert[note] tegen COVID-19, influenza en respiratoir syncytieel virus (RSV), een virus dat bronchiolitis veroorzaakt en dat ook door SARS-CoV-2 is ontregeld[note]. Daarnaast is Novavax ook begonnen met de ontwikkeling van een duaal vaccin tegen SARS-CoV-2 en influenza[note]. Het is gemakkelijk voor te stellen dat deze vaccins door de gezondheidsautoriteiten worden gepromoot. Enerzijds wordt opgeroepen tot het voorkomen van een toekomstige epidemie van een hypothetische SARS-CoV-2-variant en anderzijds tot gelijktijdige bescherming tegen seizoensgriep en RSV. Er kunnen echter reeds verschillende problemen in verband met de doeltreffendheid van deze vaccins worden gesignaleerd:
- Seizoensgriepvaccins worden bijgewerkt op basis van virusstammen die elders in de wereld circuleren (wat een van de redenen is waarom ze ondoeltreffend zijn), maar tijdens de pandemie was er geen griep. Zelfs de vaccins die voor COVID-19 zijn toegediend, zijn nog steeds gebaseerd op de oorspronkelijke « wuhan »-stam, ondanks alle varianten die sinds het begin van de epidemie zijn opgedoken, waaruit blijkt hoe moeilijk het is om de vaccins bij te werken
- mRNA-vaccins bevinden zich nog in een vroeg gebruiksstadium (en in de studiefase[note]) en de neveneffecten ervan worden nog vastgesteld
- Influenza kan hartproblemen veroorzaken[note], zoals myocarditis[note], waarschijnlijk door de aard van zijn oppervlakte-eiwitten[note] (hun equivalent van het « spike »-eiwit). Er zij aan herinnerd dat, net als bij influenza, het spike-eiwit van SARS-CoV-2 schadelijk is gebleken en dat de waargenomen bijwerkingen van het vaccin hoogstwaarschijnlijk verband houden met dit eiwit[note]. Het is dan ook niet onredelijk vraagtekens te plaatsen bij de toxiciteit van nieuwe mRNA-vaccins als deze gebaseerd zijn op de oppervlakte-eiwitten van deze virussen. Wijdverbreide vaccinatie zou problemen kunnen veroorzaken voor mensen die geen risico lopen. In dit verband zij herinnerd aan de bijwerkingen van de H1N1-vaccins, waaronder narcolepsie (voor het Pandemrix-vaccin)[note]. Dit onderstreept het cruciale belang van het uitvoeren van degelijke klinische studies, het nemen van de nodige tijd om (voor zover mogelijk) doeltreffende en veilige vaccins te verkrijgen en het toedienen ervan aan mensen die risico lopen.
Agrippa is een naam van Romeinse oorsprong en betekent « geboren met de voeten vooruit ». In de Romeinse oudheid werd dit type geboorte beschouwd als een onheilspellend teken voor de toekomst. Het aankondigen van een dubbele epidemie aan het einde van een pandemie, die COVID-19 zou zijn en griep (A?) lijkt mij een onheilspellend teken van de wens om gezondheidsmaatregelen (waaronder vaccinatie) te handhaven, terwijl alle wetenschappelijke gegevens erop wijzen dat het tijd is om de pandemie de wereld uit te helpen.
