In deze tijden zal de mens gedwongen worden in religieuze termen te denken. Niet in de zin van een religie die omsluit; we zijn al bijna opgeslokt door materie. Maar in de zin van een religie die ons laat nadenken over transcendentie, de symbolische wereld. Wat onze voorouders altijd hebben gedaan, maar waartoe de heerschappij van het kwantificeerbare ons steeds meer vreemd heeft gemaakt. Het is veelzeggend dat de nieuwe – en ultieme? – totalitarisme heeft het kruis van Christus als embleem. Onze tijdgenoten denken er niet meer aan, maar het is degene die op ambulances en apotheken staat. Het kenmerk van de Antichrist is dat hij zich voordoet als de Messias. « Want velen zullen komen in mijn naam, zeggende: Ik ben de Christus. En zij zullen velen misleiden », Mattheüs 24:5. Hier is op humoristische wijze sprake van een antichrist wiens naam Emmanuel[note] is, maar die, vreemd genoeg, als je de CR in het midden van zijn naam vervangt door een MM, je « Mammon » krijgt. Hij was het zelf die op 17 april 2020 het meest ernstig profeteerde in de Financial Times (Financial Times, weer een symbool): « Ik geloof dat onze generatie moet weten dat het Beest van de Gebeurtenis hier is, het komt eraan, of het nu terrorisme is, deze grote pandemie of andere schokken. We moeten het bestrijden als het komt, met zijn onverwachte, onverbiddelijke aard. » Een agent van een fact-checker, die plotseling zo ruimdenkend is als hij kan zijn en overal « samenzwering » in ziet, schiet het staatshoofd in de verdediging en legt dezelfde aanpak uit: « Het is dus duidelijk dat het « beest van de gebeurtenis » vooral een retorische figuur is, zoals het staatshoofd, dat dol is op literaire, religieuze of intellectuele verwijzingen, ze graag ziet. Hij gebruikt deze uitdrukking om de ongekende omvang van de huidige periode te suggereren […] Dit « beest van een gebeurtenis », een uitdrukking die Emmanuel Macron inderdaad heeft uitgesproken, is dus in werkelijkheid de metafoor van een historisch moment met ingrijpende gevolgen[note].  »

Trouwens, om de aandacht af te leiden, is het « Beest » niet juist slim genoeg om zijn eigen terugkeer aan te kondigen? Dit Beest, een « retorische figuur », is de drie-eenheid van de grote narcistische perverseling, de fanaticus en de idioot, de heren. Macron, Véran en Castex, die samensmelten om ons mee te sleuren in hun nachtmerrie? Want natuurlijk kan het autoritaire beheer van het virus niet los worden gezien van de algemene ineenstorting in liberaal-libertarisme.

Kortom, het kruis van Christus symboliseert de menselijke conditie. Het laatste is geboren uit het anders-zijn. Dit is het kruisstuk van de horizontale kruising met de verticale. Het is de lijdende maar zegevierende Christus in het centrum. Het kruis symboliseert alle andere alteriteiten: het mannelijke en het vrouwelijke, het subjectieve en het objectieve, leven en dood, ik en wij, tijd en ruimte enz.[note]. De mens zit gevangen tussen de spanningen die de wereld verscheuren. Het is op zoek naar een precair en nooit definitief evenwicht. Alle kwalen komen voort uit te veel of te weinig. De mens moet deze twee valkuilen vermijden. Als hij de moeder verloochent, zal hij zich wenden tot de archaïsche vader: de tiran, de moorddadige bruut. Als hij de vader vergeet, zakt hij weg in een regressie naar de archaïsche moeder: de troostende en allesomvattende figuur tot het punt van verstikking. Dat is waar we zijn. Het totalitarisme van de archaïsche moeder is des te perverser omdat het onder een glimlachend en troostend masker wordt gepresenteerd, terwijl de waarschuwingen tegen de gewelddadige neigingen van de tiran-vader met de nodige klem worden uitgesproken. Het is normaal dat het liberale kapitalisme de figuur van de vader wil vernietigen, wiens rol het is het kind van de moeder te scheiden. En deze verschuiving naar Big Mama is des te krachtiger omdat de man zich nog steeds in de ouderwetse patriarchale maatschappij waant.

De archaïsche moeder is verabsoluteerde natuur: mater, materia, materie en matrix. Ze is The Earthbender door Robert Hugh Benson[note]. Mammon is alleen semantisch hetzelfde als Mama. Het is de maatschappij van de zorg . Het is logischerwijze ook een ideologie geworden waarvan het embleem van de vlaggenschipvereniging even logischerwijze een cirkel, een luchtbel is. De Kommandantur van dit totalitarisme is dus het ziekenhuis. Het aardige ziekenhuis is zo veel meer geruststellend dan de vervelende politie of het leger. Kan het kwaad niets anders zijn dan een opleving van « reactie » zoals de massamedia prediken? Maar de Duivel is per definitie een verleider die zijn masker kan veranderen. Het ziekenhuis, een gevaar waartegen Charles Péguy de moderne mens al een eeuw geleden waarschuwde: « Hun ideaal, als men zo mag spreken, is een staatsideaal, een staatsziekenhuisideaal, een immens finaal en mortuariumhuis, zonder zorgen, zonder denken, zonder ras[note].  » Het is niet meer dan normaal dat in een tot het fysiologische gereduceerde wereld, « gezondheid » de laatste zin is. Zo wordt het een religie. Het islamitische masker, nikab, een vector van verdeeldheid – de aanvaarding ervan drukt tolerantie uit voor sommigen, terwijl het voor anderen fungeert als een daad van onderwerping voor vrouwen – wordt een verplichting voor allen. De nivellering gebeurt dus van onderuit in naam van de gezondheid. Om de theoloog Jacques Ellul te parafraseren:

« Het is niet de geneeskunde die ons tot slaaf maakt, maar het heilige dat aan de geneeskunde wordt overgedragen[note]

Dit perverse theocratische systeem neemt een vorm aan die des te duisterder, fanatieker en fundamentalistischer is, omdat het niet als zodanig wordt herkend. Onze omgeving, bevolkt door mensen die rondparaderen met chirurgische maskers opgetrokken tot aan hun oogballen, lijkt op een ziekenhuisomgeving. Een nieuwe litanie dringt de publieke en private ruimte binnen. Een Australische beleidsvoorstander schreef onlangs: « Australië heeft de keuze gemaakt om gezondheid op de eerste plaats te zetten, levens te beschermen en artsen een rol te laten spelen bij beslissingen over de volksgezondheid. Zij hebben het collectief boven het individu gesteld, wetenschap boven politiek. Uit angst, lafheid, middelmatigheid en kinderachtigheid verzaakt de burger zijn plicht tegenover de instelling. Hij is het perfecte totalitaire subject zoals beschreven door Hannah Arendt. Horror bestaat uit aardige mensen, maar meestal gehoorzaam. Zij die kinderlijk vertrouwen stellen in autoriteit, in « specialisten », en die tegelijkertijd degenen die dat weigeren de les lezen, om hen vervolgens als zondebokken aan te wijzen. Deze « weldoeners » zijn bereid hun vrijheid in te ruilen voor een comfortabele hotelkamer na « contactgevallen » te zijn. En zelfs zonder: 13 miljoen Fransen zouden deze winter graag nieuwe insluitingen en firewalls zien. Erger nog: een meerderheid zou zelfs voorstander zijn van het opsluiten van niet-ingeënte mensen[note]. De massa wordt bevolkt door smeerlappen, lafaards, verklikkers en collaborateurs die de verzetsstrijders zouden lynchen als ze konden. In de afgelopen twee jaar hebben we gezien hoe deze emotioneel gedreven personages snel veranderen in kwaadaardige lasteraars. Antonin Artaud merkte op dat « de actie van het theater, net als die van de pest, heilzaam is, omdat het de mensen dwingt zichzelf te zien zoals ze zijn, het doet het masker afvallen, het legt leugens bloot, lafheid, laagheid, tartuffie[note] « . Weigerend zijn plaats op te geven, is het oude en bange kuiken bereid de jeugd op te offeren om zich in zijn cocon te kunnen blijven opsluiten:

« Sinds enkele jaren zijn we getuige van een vorm van plebisciet, zelfs van een heiligverklaring van huiselijk comfort.

verklaart journalist Vincent Cocquebert, auteur van het boek La Civilisation du cocon (Arkhê)[note]« . De massamedia, die allemaal hun masker hebben laten vallen, moedigen hem aan in zijn onbeschaamdheid. In 1973, ruim voor het kantelpunt naar de digitale samenklontering, voelde de filosoof Gustave Thibon deze ineenstorting van de geest al aan: « En stelt u zich eens voor in wat voor een staat van paniek de moderne mens zou verkeren, zo snel geroerd door de geringste misstap in de wetenschap of de geringste epidemie – een vage griep die aankomt uit de diepten van Azië en die uiteindelijk alleen mensen doodt die toch al op het punt staan te sterven, omdat ze oud of zwak genoeg zijn om te sterven – wel, als er een epidemie was, zoals de Zwarte Dood in de Middeleeuwen, die 35 miljoen mensen doodde, ongeveer een derde van de bevolking, denk ik niet dat onze tijdgenoten daartegen bestand zouden zijn… zij die gespaard werden van de pest toch zouden sterven – van terreur[note]! « 

De betekenisloze wereld is meestal in metafysische paniek in het aangezicht van de dood. De formule volgen, een beetje, zeer tijdelijke, veiligheid inruilen voor vrijheid: ze zullen beide verliezen. In de overtuiging dat hij de onherleidbare vijand is van « alle fascismen », onthult deze in Australië wonende Fransman de matrix zelf van het totalitaire proces: het opgeven van de vrijheid ten voordele van de wetenschap. In de 20e eeuw was dat het nazisme met zijn rasseneugenetica, het communisme met zijn wetenschappelijk socialisme en het fascisme met zijn futuristisch manifest; in de 21e eeuw is dat het liberalisme met zijn fruitcovidisme. In alle gevallen is het hetzelfde reductionisme; de mens wordt gereduceerd tot het fysiologische: hij is niets meer dan natuur en cultuur[note].

In naam van de Vooruitgang wordt de vrijheid die haar specificeert, teruggestuurd naar de « wereld ervoor ». Het onderscheid tussen goed en kwaad, tussen waar en onwaar, tussen lelijk en mooi, is « reactief ». « De hersenen zijn een computer van vlees », zegt de gekke dokter Laurent Alexandre, geliefd bij de massamedia. De moderne mens is « Homo deus », een wereldwijde bestseller waarvan de auteur, Yuval Noah Harari, met alle egards wordt ontvangen door de hoofden van liberale staten, waaronder natuurlijk Emmanuel Macron. Een dergelijk voorstel zou door de oude mens als de ultieme heiligschennis zijn opgevat. Het is nu de norm. Het is in overeenstemming met dit nieuwe grote verhaal dat wij als onze president degene hebben die de Oedipus niet heeft overtroffen maar heeft volbracht. Het door de psychologie beschreven resultaat: de golemens, d.w.z. een onvoltooid subject dat de individuatie niet heeft bereikt. Dit maakt al zijn energie vrij om zijn cognitieve kracht te gebruiken. Zo bedwelmt het de gemiddelde mens en verleidt het de dwaas. Maar ondanks deze bijna perfecte figuur om de startende natie te belichamen , kan het spervuur van slecht nieuws dat hij heeft moeten aankondigen, van hem nu een versleten kandidaat maken. En vooral, niettegenstaande zijn bijna ideale kwaliteiten voor het systeem, als hij geen vader is, behoudt hij de grote tekortkoming van het mannelijk zijn: degene die, zowel aan mannen als aan vrouwen, de weg toont van de onthechting, van de afwezigheid, en uiteindelijk, van de dood. In die zin heeft de kandidate Valérie Pécresse veel troeven om hem op te volgen. Ten eerste, ze is zijn ideologische kloon. Ten tweede, dat zij een covidist is met een nog totalitairder belofte dan haar misschien voorgangster maakt haar tot een kampioen. Ze zei dat ze overwoog de niet gevaccineerden op te sluiten. Het systeem heeft het gehoord. In een paar weken tijd is ze van een onwaarschijnlijke kanshebber uitgegroeid tot een favoriet. Boven alles, ze is een vrouw. De leider van Nieuw Zeeland, een progressief icoon, heeft haar land veranderd in een dictatuur van politie en gezondheid. Kan een man zo ver gegaan zijn, zo hard?

Ik ben geen volgeling van Rudolf Steiner. Ik ben te veel een donkere rationalist om zijn antroposofische theorie volledig te omarmen. Maar in deze logisch anti-dialectische tijden – het ontkennen van de Ander in zijn anders-zijn is een uiting van de eenwording van de wereld – zal men er nooit aan denken dat waarheid, waar zij ook vandaan komt, waarheid blijft: zoals de heilige Clement van Alexandrië schreef, zelfs aan de Duivel « Het is toevallig waar » en « We moeten niet dwaas woorden bij voorbaat veroordelen vanwege degene die ze uitspreekt[note] « . Ik denk echt dat Rudolf Steiner een visionair was toen hij een eeuw geleden zei:

"In het verleden, op het Concilie van Constantinopel, werd de geest geëlimineerd, ze Op deze wijze werd het dogma vastgesteld: de mens bestaat alleen uit een ziel en een lichaam, en spreken over de geest werd een ketterij. Men zal in een andere vorm streven naar het elimineren van de ziel, het leven van de ziel. En de tijd zal komen, in een niet al te verre toekomst, dat men zal zeggen: praten over de geest en de ziel is ziekelijk; alleen mensen die alleen over het lichaam praten zijn gezond. Het zal als een pathologisch symptoom worden beschouwd als een mens zich zo ontwikkelt dat hij of zij gaat geloven dat er een geest en een ziel bestaan. Deze mensen zullen als ziek worden beschouwd, en er zal een remedie worden gevonden, wees gerust, die tegen dit kwaad zal optreden. In het verleden werd de geest (het geloof in een individueel geestelijk beginsel) geëlimineerd. De ziel zal worden geëlimineerd door middel van een drug. Uitgaande van een "gezonde kijk op de dingen" zal een vaccin worden gevonden waarmee het organisme zoveel mogelijk vanaf de vroege jeugd, zo mogelijk vanaf de geboorte zelf, zal worden behandeld, zodat het lichaam niet gaat denken dat er een ziel en een geest is. De twee stromingen, de twee opvattingen over de wereld zullen radicaal tegenover elkaar staan. [Men zal nadenken over de vraag hoe men concepten en voorstellingen kan ontwikkelen die in overeenstemming zijn met de ware werkelijkheid, de werkelijkheid van ziel en geest. De anderen, de opvolgers van de huidige materialisten, zullen op zoek gaan naar het vaccin dat de lichamen "gezond" zal maken, d.w.z. zodanig samengesteld dat zij niet meer zullen spreken van de "onzin" die de ziel en de geest is, maar, omdat zij "gezond" zijn, zullen zij spreken van de mechanische en chemische krachten die, uitgaande van de kosmische nevel, de planeten en de zon hebben gevormd. Dit zal worden bereikt door de lichamen te manipuleren. Materialistische dokters zullen de taak krijgen de mensheid te ontdoen van zielen[note]. "

Ik moet erop wijzen dat ik deze tekst symbolisch lees, zoals de agent van Le Monde mij zal verdedigen. Ik denk niet dat een vaccin de ziel uit het lichaam kan halen. Anderzijds ben ik van mening dat het huidige vaccinatieproces bijdraagt tot deze wens. Dit gezegd hebbende, merk ik op dat een eeuw later paus Franciscus het tegenovergestelde zegt: « Je laten vaccineren is een daad van liefde » (Rome, 18 augustus 2021). De bisschoppen van Frankrijk zullen volgen. Jacques Ellul heeft dit altijd in twijfel getrokken: « Het is een merkwaardige paradox dat, terwijl de boodschap van Christus fundamenteel subversief is (…), het christendom zelf zozeer is ondermijnd dat het precies het tegenovergestelde is geworden van zijn oorspronkelijke impuls, d.w.z. een sociale orde, een garantie voor politieke en economische machten, een conservatieve moraal… ». De Kerk gaat er prat op dat zij een kracht van verzet is geweest tegen het communistisch reductionisme. Zou het niet in de voorhoede moeten staan van het verzet tegen het reductionisme van de « gezondheid »? « Iedereen eist dat de vooruitgang een einde maakt aan het lijden van het lichaam, de frisheid van de jeugd zo lang mogelijk bewaart en het leven ad infinitum verlengt. Geen ouderdom, geen pijn, geen dood. Vergeten dat zo’n afkeer van de kunst van het lijden juist de ontkenning is van de menselijke conditie[note]. «  herinnerde de dissidente priester Ivan Illich. Maar is het niet juist de rol van de Kerk om zich te durven uitspreken? Bovenal is het pauselijk bevel om een shot te nemen een duidelijke aanwijzing van de « perverse godsdienst » die erin bestaat te zeggen: « Doe dit, God heeft het je opgedragen. Of de instrumentalisatie van het spirituele voor het doel van onderwerping.

Het is bekend dat ondeugd zich zelden verbergt met deugd. Deze geestelijken denken, zoals altijd, dat zij door samen te werken met de wereldlijke macht diens welwillendheid zullen aantrekken. Het is echter het metafysische lot van de Kerk om vernietigd te worden, zowel van buitenaf als van binnenuit. De wereld teruggebracht tot het fysiologische kan haar alleen maar vernietigen. Weigeren hem te vergezellen in zijn dood is het echte verraad.

Constantin Mirabel

In december jongstleden heeft Robert Malone, moleculair bioloog en epidemioloog, zich uitgesproken namens duizenden artsen en andere wetenschappers die een verklaring hebben ondertekend waarin scherpe kritiek wordt geuit op het huidige vaccinatiebeleid, met name voor kinderen[note]. Malone is een pionier in de ontwikkeling van mRNA-vaccins. Het is duidelijk dat de verklaring over het algemeen door de mainstream media wordt genegeerd. Wat Malone betreft, in plaats van werkelijk rekening te houden met zijn benadering en deze te integreren in een echt debat over het gezondheidsbeleid (een debat waarop wij nog steeds wachten), hebben bijna al deze media de neiging deze deskundige in diskrediet te brengen (of zelfs ronduit te doen). Onlangs is het nog verder gegaan, onder meer met het blokkeren van zijn Twitter-account[note].

Malone waarschuwt onder meer voor de toxiciteit van spike-eiwitten, die geproduceerd worden als immuunreactie op RNA-vaccins[note]Volgens hem, deze eiwitten  » veroorzaken vaak blijvende schade aan de kritieke organen van kinderen (…) hun hersenen en zenuwstelsel, hun hart en bloedvaten.[note] »De waarschuwingen van deze geleerdeLe Monde noemt ze« alarmisten« .[note]RTBF praat over een video  » vals « .[note]de Libre Belgique en Ouest-Frankrijk van « bedrieglijke wetenschappelijke studies[note]enz.

Natuurlijk lopen de bestaande analyses en studies vaak uiteen en is het voor de leek moeilijk de waarde van de een of de ander te beoordelen. Het is echter maar al te duidelijk dat de nadruk wordt gelegd op die welke het overheersende beleid rechtvaardigen, terwijl andere in twijfel worden getrokken. Het vooroordeel is bijzonder duidelijk in dit geval: p. Le Monde citeert bijvoorbeeld de woorden van Malone zoals hierboven gemeld (alvorens te trachten ze te diskwalificeren), maar rept met geen woord over de verklaring en haar duizenden ondertekenaars. Er zijn echter mensen zoals viroloog Geert Vanden Bossche (die er niet van verdacht wordt « anti-vax » te zijn, hij werkte zelfs voor de Bill and Melinda Gates Foundation)[note] en immunoloog Marc Wathelet (die goed bekend was in de Belgische media tot zijn standpunten ingingen tegen het overheersende beleid)[note]en vele andere deskundigen[note].

Erkenning volgens beleid, niet volgens feiten

Over de ontdekkingen van Malone schrijven Le Monde en Libération dat hij « zichzelf voorstelt als de uitvinder van de messenger RNA-vaccins[note]  » of «  als zodanig wordt voorgesteld « [note], 20 Minutes gaat in dezelfde richting[note], enz. Wij zijn niettemin verheugd dat Le Monde in het genoemde artikel Malone erkent als een pionier op dit gebied en dat Libération hetzelfde doet in een ander artikel[note]. Dit is echter wel het minste: Nature, het toonaangevende wetenschappelijke tijdschrift, bevestigt duidelijk de belangrijke rol van deze wetenschapper bij de ontdekking in kwestie[note], ook al kunnen we op grond van de gegevens duidelijk spreken van een mede-uitvinder. Het is waarschijnlijk een veilige gok dat als deze deskundige het huidige beleid zou onderschrijven, het de status van uitvinder zou zijn die ogenschijnlijk zou worden getoond.

Een andere tendens in de media is allereerst te wijzen op het feit dat Malone een ander soort vaccin ontwikkelt voor Indiase farmaceutische bedrijven (een verdedigbare keuze, gezien zijn afwijzing van mRNA-vaccins).[note] De informatie is belangrijk en moet worden gegeven, maar dezelfde soort opmerking geldt voor alle werkende onderzoekers, aangezien onderzoek bijna volledig door het bedrijfsleven wordt gefinancierd. Maar nogmaals, als het gaat om deskundigen die politici steunen, worden hun banden met de farmaceutische industrie niet overdreven benadrukt, verre van dat.

40 keer meer slachtoffers?

Een andere reden waarom Malone zo verontrustend is, is dat hij ook betrokken was bij een studie die, indien bevestigd, vernietigend zou zijn voor het huidige vaccinatiebeleid. Volgens deze studie, die wijst op de passiviteit van de geneesmiddelenbewaking in de VS (maar hetzelfde geldt voor Europa[note]), worden de sterfgevallen in verband met inentingen tegen Covid met een factor 41 ondergerapporteerd…[note] (merk op dat we in België op 260 officiële sterfgevallen zitten[note]) Bovendien wordt volgens een reeks andere studies over bijwerkingen van geneesmiddelen in het algemeen slechts tussen 1 en 10% van dergelijke bijwerkingen geregistreerd, waaronder enkele ernstige[note]. Enkele opzoekingen in de « mainstream » media tonen aan dat dit soort onderzoek met evenveel aandacht wordt ontvangen als de andere hier besproken feiten…

En décembre dernier, Robert Malone, biologiste moléculaire et épidémiologiste, s’est exprimé au nom de milliers de médecins et autre scientifiques, signataires d’une déclaration critiquant fortement la politique vaccinale actuelle, notamment à l’égard des enfants[note]. Malone est le pionner du développement des vaccins à ARNm. Visiblement, la déclaration est globalement ignorée des médias classiques. Quant à Malone, au lieu de prendre vraiment en compte son approche et de l’intégrer à un vrai débat autour des politiques sanitaires (débat qu’on attend toujours), la quasi-totalité de ces médias tend à discréditer cet expert (voire le fait franchement). Depuis peu, les choses vont plus loin encore, avec notamment le blocage de son compte Twitter[note].

Les mises en garde de Malone concernent notamment la toxicité des protéines spike, produites en réponse immunitaire aux vaccins à ARN[note]; selon lui, ces protéines « provoquent souvent des dommages permanents dans les organes critiques des enfants (…) leur cerveau et leur système nerveux, leur cœur et leurs vaisseaux sanguins.[note]» Les messages d’alerte de ce savant, Le Monde les qualifie d’« alarmistes »[note], la RTBF parle de vidéo « fallacieuse »[note], la Libre Belgique et Ouest-France d’« études scientifiques bidon »[note], etc.

Bien sûr, les analyses et études existantes divergent souvent, et il est difficile pour le profane de juger de la valeur des unes et des autres. Il n’est cependant que trop clair que celles qui justifient les politiques dominantes sont mises en valeur, tandis que les autres sont mises en doute. La partialité est tout particulièrement évidente, dans le cas présent : p. ex., Le Monde cite les propos de Malone rapportés ci-dessus (avant de tenter de les disqualifier), mais ne dit pas un mot de la déclaration et de ses milliers de signataires. On y trouve pourtant des gens comme le virologue Geert Vanden Bossche (peu suspect d’être « antivax », il a même travaillé pour la Bill et Melinda Gates Foundation)[note] et l’immunologue Marc Wathelet (bien présent dans les médias belges jusqu’à ce que ses prises de position contredisent les politiques dominantes)[note], ainsi que bien d’autres experts[note].

Reconnaissance suivant la politique, non les faits

Concernant les découvertes de Malone, Le Monde et Libération écrivent qu’il « se présente comme l’inventeur des vaccins à ARN messager[note] » ou « est présenté »[note] comme tel, 20 Minutes va dans le même sens[note], etc. On se réjouit tout de même que, dans l’article indiqué, Le Monde reconnaît Malone comme pionnier dans ce domaine et que Libération fait de même dans un autre article[note]. C’est néanmoins la moindre des choses : Nature, revue scientifique de référence, confirme clairement le rôle important de ce scientifique dans la découverte concernée[note], même si les données autorisent visiblement à parler de co-inventeur. On risque sans doute très peu à parier que si cet expert cautionnait les politiques actuelles, c’est le statut d’inventeur tout court qu’on afficherait ostensiblement.

Autre tendance médiatique : mettre en avant, en premier lieu, le fait que Malone travaille au développement d’un autre type de vaccin, pour des entreprises pharmaceutiques indiennes (choix somme toute défendable, du fait de sa récusation des vaccins à ARNm).[note] L’information a son importance et il faut la donner, mais le même genre d’observation est valable pour l’ensemble des chercheurs en fonction, la recherche étant financée en quasi-totalité par l’industrie. Mais là encore, quand il s’agit d’experts appuyant les politiques, on n’insiste pas outre mesure, très loin s’en faut, sur leurs liens avec les pharmaceutiques.

40 fois plus de victimes ?

Autre raison pour laquelle Malone dérange au plus haut point : il a aussi participé à une étude dont les résultats, s’ils se confirmaient, seraient accablants, à l’égard des politiques vaccinales actuelles. Selon cette étude, qui pointe la passivité de la pharmacovigilance aux USA (mais il en va de même en Europe[note]), les cas de décès liés aux vaccinations contre le Covid sont sous-déclarés d’un facteur 41…[note] (Précisons qu’en Belgique, nous sommes à 260 morts officiels[note]). En outre, selon une série d’autres études, portant sur les effets indésirables des médicaments en général, seul entre 1 à 10% de ces effets sont enregistrés, y compris concernant certains effets graves[note]. Quelques recherches dans les « grands » médias montrent que ce type d’études y est reçu avec le même degré d’attention que les autres faits abordés ici…

Tegen het einde van de zomer van 2020 berichtten de media in verschillende landen over de vrees voor een « dubbele epidemie » van coronavirus en influenza, waarbij deskundigen het belang van vaccinatie tegen influenza[note] benadrukten. De New York Times meldde namelijk dat de Centers for Disease Control and Prevention 9,3 miljoen extra doses hadden besteld voor de 500.000 jaarlijkse doses griepvaccin in 2020[note]. Terwijl de wijdverspreide bezorgdheid over een dubbele epidemie, die het neologisme « tweedemie » draagt, wegebde door de totale afwezigheid van griep tijdens de COVID-19-pandemie (niet alleen in België en Europa, maar over de hele wereld[note]), werden begin 2022 opnieuw de alarmbellen geluid. Het persbureau Reuters heeft namelijk de terugkeer van de griep aangekondigd, die volgens deskundigen van het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (ECDC) de Europese Unie zou kunnen bedreigen, hetgeen zou leiden tot een aanhoudende epidemie met SARS-CoV-2, die voorspelbaar zou resulteren in een gevaarlijke belasting van ons stelsel van gezondheidszorg[note]. Met 650.000 jaarlijkse sterfgevallen die wereldwijd aan influenza worden toegeschreven (waaronder 72.000 in Europa)[note], zijn de te vrezen synergetische effecten met de coronavirusepidemie van tweeërlei aard:

1. Hoger sterftecijfer in verband met coronavirus + influenza co-infectie, alsook de virulente aard van de influenza-stam (H3 van influenza A)[note] [note]
2. Een verschuiving in het seizoensinfluenzaseizoen die leidt tot een ongewone verlenging van de circulatie van het influenzavirus tot na het voorjaar en een verlenging van de respiratoire epidemieën[note]

De uiting van vrees voor een « tweedemie » gaat dus gepaard met een oproep tot vaccinatie en de impliciete handhaving van gezondheidsmaatregelen[note]. Er zij aan herinnerd dat de doeltreffendheid van griepvaccins, die afhankelijk van het jaar[note] op ongeveer 30-60% wordt geschat, hoofdzakelijk berust op het vermogen om de virusstam te voorspellen die op ons grondgebied zal arriveren, afgeleid uit waarnemingen in andere landen. In feite zou het zeer moeilijk zijn om deze vaccins thans te ontwikkelen, aangezien er tijdens de pandemie geen influenza was. Desondanks zou dit de gezondheidsautoriteiten er niet van weerhouden de bevolking uit te nodigen zich tegen griep te laten vaccineren, met inachtneming van de sanitaire maatregelen voor een betere bescherming.

Maar hoe zit het met de wetenschap achter de vrees voor een dubbele epidemie?

Zoals vaak het geval is, zitten er elementen van waarheid in de beweringen waaruit vervolgens apocalyptische voorspellingen worden geëxtrapoleerd (Neil Ferguson, epidemioloog aan hetImperial College in Engeland, is een specialist op dit gebied en is, via zijn modellen, verantwoordelijk voor lockdown van de huidige pandemie[note]. Er moet echter worden toegegeven dat het inderdaad heel goed mogelijk is om tegelijk COVID-19 en griep op te lopen[note], net zoals het mogelijk is om tegelijk besmet te zijn met SARS-CoV-2 en een ander respiratoir virus (er zijn begin 2020 klinische gevallen gedocumenteerd van deze meervoudige infecties)[note]. Deze gegevens moeten echter in de juiste context worden geplaatst door rekening te houden met verschillende factoren:

• De epidemiologie van virale co-infecties (van aandoeningen van de luchtwegen) is een weinig bestudeerd gebied[note]
• Uit de beschikbare gegevens kunnen geen conclusies worden getrokken over de gevaarlijkheid van de ziekten die door deze meervoudige infecties worden veroorzaakt, aangezien in verscheidene studies geen verschil in mortaliteit en/of morbiditeit is geconstateerd tussen deze infecties en enkelvoudige infecties[note]
• Het fenomeen van « virale interferentie » kan het tegenovergestelde effect hebben: een virus kan een ander verdringen

Het concept van virale interferentie is dat virussen die gelijksoortige symptomen veroorzaken met elkaar kunnen concurreren, wat leidt tot de uitsluiting van een of meer virussen door een dominant virus. In de biologie is dit soort verschijnsel goed beschreven en getheoretiseerd in het concept van de « ecologische niche ». Volgens de laatste bezetten levende organismen hun eigen ecologische niche (voedselbronnen, predatoren, broedplaatsen, enz.). Wanneer het milieu verandert, kunnen organismen echter met elkaar concurreren als hun habitat is verstoord. Als een soort zich bijvoorbeeld in een nieuw gebied vestigt, kan zij in conflict komen met het organisme dat dezelfde ecologische niche bezet, wat leidt tot een scheiding van de indringer of de autochtoon. Dit geldt met name voor invasieve soorten in het algemeen (vaak waargenomen bij insecten) die hele territoria koloniseren. Een ander bekend voorbeeld is de Amerikaanse grijze eekhoorn, die in de 19e eeuw in Engeland werd geïntroduceerd en het land koloniseerde, waardoor de rode eekhoorn bijna was uitgestorven[note].

De komst van de COVID-19-epidemie heeft de circulatie van verschillende virussen van de luchtwegen verstoord, wat vaak wordt toegeschreven aan sanitaire maatregelen die de circulatie van andere virussen zouden hebben beïnvloed/afgesloten[note], maar ook aan het fenomeen van virale interferentie [note]. Virale interferentie is in sommige publicaties beschreven, waarbij vaak wordt verwezen naar het rhinovirus (een van de vele virussen die verantwoordelijk zijn voor verkoudheid), met uitsluiting van andere virussen, waaronder het influenzavirus [note], en meer bepaald het virus dat verantwoordelijk is voor de epidemie van 2009, H1N1 [note], coronavirussen in het algemeen[note][note] en waarschijnlijk SARS-CoV-2[note]. Maar er zijn natuurlijk minder gegevens tussen griep en SARS-CoV-2…De weinige waarnemingen die beschikbaar zijn, hebben betrekking op de komst van de pandemie begin 2020, toen de griep van het seizoen 2019-2020 aanwezig was. In een publicatie waarin co-infecties met influenza + coronavirus werden bestudeerd, werd ook een 68% lager risico op het oplopen van SARS-CoV-2 gevonden indien men reeds met influenza[note] was geïnfecteerd. Andere observationele studies[note] en uitgevoerd op[note] hebben eveneens geconcludeerd dat coronavirussen (waaronder SARS-CoV-2) en influenzavirussen een antagonistische relatie hebben.

Aangezien SARS-CoV-2 concurreert met influenza en waarschijnlijk verantwoordelijk was voor het verdwijnen van deze laatste door virale interferentie, zou het recente weer opduiken van influenza in België[note] (eind 2021-begin 2022) dus vrij goed nieuws zijn. Dit zou betekenen dat de huidige SARS-CoV-2-varianten niet langer dezelfde bedreiging vormen als hun voorgangers, die er niet in slagen griepvirussen af te weren… Wat op zijn beurt zou betekenen dat de COVID-19-pandemie voorbij zou zijn. Dit is ook in overeenstemming met waarnemingen betreffende de mortaliteit veroorzaakt door opeenvolgende, steeds minder virulente varianten[note]. Inderdaad, wetenschapshistoricus David Robertson en de redacteur van het prestigieuze wetenschapsblad British Medical JournalPeter Doshi heeft er onlangs aan herinnerd dat het einde van vroegere pandemieën niet te maken had met de overdracht of de pathogeniteit van de ziekte, maar veeleer met sociologische aspecten en meer bepaald met de aandacht die het grote publiek, de media en de beleidsmakers schonken aan de huidige epidemie[note]. Het gaat er immers om de argumenten op grond waarvan het einde van een pandemie kan worden afgekondigd, in twijfel te trekken: de circulatie van het virus? Sterfte? Opeenvolgende varianten zijn steeds minder dodelijk… En het virus kan endemisch worden (natuurlijk bij mensen). Als het aan het grote publiek ligt om de belangstelling te verliezen voor deze ziekte, die met de dag minder bedreigend wordt, dan is het aan ons om te beslissen wanneer de pandemie zal eindigen…

Maar de aankondiging van het einde van de pandemie zou grote economische gevolgen hebben voor de farmaceutische bedrijven die de vaccins leveren. Vasthoudend aan de vaccin strategie, heeft het bedrijf Moderna (waarvan de omzet in 2021 met 4708,44% was gestegen ten opzichte van 2020[note] kondigde op 09 september 2021 aan dat het een polyvalent vaccin aan het ontwikkelen is dat 6 verschillende mRNA’s combineert[note] tegen COVID-19, influenza en respiratoir syncytieel virus (RSV), een virus dat bronchiolitis veroorzaakt en dat ook door SARS-CoV-2 is ontregeld[note]. Daarnaast is Novavax ook begonnen met de ontwikkeling van een duaal vaccin tegen SARS-CoV-2 en influenza[note]. Het is gemakkelijk voor te stellen dat deze vaccins door de gezondheidsautoriteiten worden gepromoot. Enerzijds wordt opgeroepen tot het voorkomen van een toekomstige epidemie van een hypothetische SARS-CoV-2-variant en anderzijds tot gelijktijdige bescherming tegen seizoensgriep en RSV. Er kunnen echter reeds verschillende problemen in verband met de doeltreffendheid van deze vaccins worden gesignaleerd:

• Seizoensgriepvaccins worden bijgewerkt op basis van virusstammen die elders in de wereld circuleren (wat een van de redenen is waarom ze ondoeltreffend zijn), maar tijdens de pandemie was er geen griep. Zelfs de vaccins die voor COVID-19 zijn toegediend, zijn nog steeds gebaseerd op de oorspronkelijke « wuhan »-stam, ondanks alle varianten die sinds het begin van de epidemie zijn opgedoken, waaruit blijkt hoe moeilijk het is om de vaccins bij te werken
• mRNA-vaccins bevinden zich nog in een vroeg gebruiksstadium (en in de studiefase[note]) en de neveneffecten ervan worden nog vastgesteld
• Influenza kan hartproblemen veroorzaken[note], zoals myocarditis[note], waarschijnlijk door de aard van zijn oppervlakte-eiwitten[note] (hun equivalent van het « spike »-eiwit). Er zij aan herinnerd dat, net als bij influenza, het spike-eiwit van SARS-CoV-2 schadelijk is gebleken en dat de waargenomen bijwerkingen van het vaccin hoogstwaarschijnlijk verband houden met dit eiwit[note]. Het is dan ook niet onredelijk vraagtekens te plaatsen bij de toxiciteit van nieuwe mRNA-vaccins als deze gebaseerd zijn op de oppervlakte-eiwitten van deze virussen. Wijdverbreide vaccinatie zou problemen kunnen veroorzaken voor mensen die geen risico lopen. In dit verband zij herinnerd aan de bijwerkingen van de H1N1-vaccins, waaronder narcolepsie (voor het Pandemrix-vaccin)[note]. Dit onderstreept het cruciale belang van het uitvoeren van degelijke klinische studies, het nemen van de nodige tijd om (voor zover mogelijk) doeltreffende en veilige vaccins te verkrijgen en het toedienen ervan aan mensen die risico lopen.

Agrippa is een naam van Romeinse oorsprong en betekent « geboren met de voeten vooruit ». In de Romeinse oudheid werd dit type geboorte beschouwd als een onheilspellend teken voor de toekomst. Het aankondigen van een dubbele epidemie aan het einde van een pandemie, die COVID-19 zou zijn en griep (A?) lijkt mij een onheilspellend teken van de wens om gezondheidsmaatregelen (waaronder vaccinatie) te handhaven, terwijl alle wetenschappelijke gegevens erop wijzen dat het tijd is om de pandemie de wereld uit te helpen.

Dès la fin de l’été 2020, les médias de différents pays relayaient la crainte d’une « double épidémie » coronavirus et grippe, les experts insistant sur l’importance de la vaccination contre la grippe[note]. En effet, le New York Times informait notamment que le Centers for Disease Control and Prevention (l’agence fédérale de la santé publique des Etats-Unis) avait commandé 9,3 millions de doses supplémentaires aux 500.000 doses annuelles de vaccins contre la grippe en 2020[note]. Si l’inquiétude généralisée d’une double épidémie, portant le néologisme de « twindemic », s’est estompée avec l’absence totale de la grippe pendant la pandémie du COVID-19 (non seulement en Belgique et en Europe, mais partout dans le monde[note], la sonnette d’alarme a été tirée à nouveau en cette début d’année 2022. Effectivement, l’agence de presse Reuters a annoncé le retour de la grippe qui pourrait menacer l’Union Européenne selon les experts du Centre Européen de Prévention et de Contrôle des Maladies (ECDC), entraînant une épidémie prolongée avec le SARS-CoV-2, ce qui résulterait, on pouvait le deviner, en une pression dangereuse sur notre système de soins de santé[note]. Avec 650.000 morts annuels attribués à la grippe dans le monde (dont 72.000 en Europe)[note], les effets synergiques avec l’épidémie du coronavirus à craindre seraient de deux natures:

1. Une mortalité plus élevée liée à une co-infection coronavirus + grippe, ainsi qu’à la nature virulente de la souche de la grippe (H3 de la Grippe A)[note] [note]
2. Un décalage de la période grippale saisonnière entraînant un prolongement inhabituel de la circulation du virus de la grippe au-delà du printemps et un allongement des épidémies respiratoires[note]

L’énoncé de la peur d’une « twindemic » est donc accompagné par un appel à la vaccination ainsi que par le maintien implicite des mesures sanitaires[note]. Rappelons que l’efficacité des vaccins contre la grippe, estimée à environ 30-60% selon les années[note], est surtout basée sur la capacité de prédiction de la souche virale qui arrivera sur notre territoire, déduite en fonction des observations effectuées dans d’autres pays. De fait, il serait actuellement très difficile d’élaborer ces vaccins, car la grippe a été absente pendant la pandémie. Malgré cela, cela n’empêcherait pas les autorités sanitaires d’inviter la population à se faire vacciner contre la grippe, tout en respectant les mesures sanitaires pour une protection plus solide.

Mais qu’en est-il de la science derrière l’appréhension d’un double épidémie?

Comme bien souvent, il y a des éléments de vérité dans les énoncés à partir desquels sont ensuite extrapolés des prédictions apocalyptiques (Neil Ferguson, épidémiologiste de l’Imperial College en Angleterre, est un spécialiste de ce domaine sinistre et est responsable, de par ses modélisations, entre autres des lockdown de la pandémie actuelle[note]. Il convient toutefois d’accorder qu’effectivement il est tout à fait possible de contracter simultanément le COVID-19 et la grippe[note], tout comme il est possible d’être co-infecté par le SARS-CoV-2 et un autre virus respiratoire (des cas cliniques en début 2020 ont été documentés sur ces infections multiples)[note]. Seulement, ces données sont à mettre dans leur contexte en prenant plusieurs facteurs en compte:

• L’épidémiologie des co-infections virales (des maladies respiratoires) est un domaine peu étudié[note]
• Les données disponibles ne permettent pas de conclure sur la dangerosité des maladies causées par ces infections multiples, plusieurs études n’observant pas de différence de mortalité et/ou morbidité entre ces dernières et les infections simples[note]
• Le phénomène « d’interférence virale » pourrait avoir l’effet inverse: un virus pourrait en écarter un autre

Le concept de l’interférence virale est le suivant: les virus provoquant des symptômes similaires peuvent se retrouver en compétition l’un avec l’autre, ce qui entraîne l’exclusion d’un ou plusieurs virus par un virus dominant. En biologie, ce type de phénomène a été bien décrit et théorisé dans le concept de la « niche écologique ». Selon ce dernier, les organismes vivants occuperaient une niche écologique qui leur est propre (sources de nourriture, prédateurs, lieux de reproduction, etc.). Cependant, lors d’un changement d’environnement, des organismes peuvent entrer en compétition l’un avec l’autre si leurs habitats ont été bouleversés. Par exemple, si une espèce se retrouve sur un nouveau territoire, celle-ci peut se retrouver en lutte avec l’organisme qui occupe la même niche écologique menant à un écartement de l’envahisseur ou du natif. Ceci est notamment le cas des espèces invasives en général (souvent observé chez les insectes) qui colonisent des territoires entiers. Un autre exemple bien connu est celui de l’écureuil gris américain qui a été introduit en Angleterre et XIX^ème siècle et qui a colonisé le pays en poussant l’écureuil roux vers la quasi extinction[note].

L’arrivée de l’épidémie du COVID-19 a perturbé la circulation de plusieurs virus respiratoires, souvent attribuée aux mesures sanitaires qui auraient influencé/écarté la circulation des autres virus[note], mais également au phénomène d’interférence virale [note]. L’interférence virale a été décrite dans quelques publications avec fréquemment le rhinovirus (un des nombreux virus responsables du rhume) excluant les autres virus, dont le virus de la grippe [note], et plus spécifiquement celui responsable de l’épidémie de 2009, le H1N1 [note], les coronavirus en général[note][note] et probablement le SARS-CoV-2[note]. Mais il existe naturellement moins de données entre la grippe et le SARS-CoV-2…Les quelques observations à disposition concernent l’arrivée de la pandémie en début 2020, lorsque la grippe de la saison 2019-2020 était présente. Une publication qui étudie les co-infections grippe + coronavirus a également observé une diminution de 68% du risque de contracter le SARS-CoV-2 si on était déjà infecté par la grippe[note]. D’autres études observationnelles[note] et menées au laboratoire[note] ont également conclu que les coronavirus (dont le SARS-CoV-2) et les virus de la grippe entretiennent une relation antagoniste.

Le SARS-CoV-2 étant en compétition avec la grippe et ayant probablement été responsable de la disparition de cette dernière par interférence virale, la réapparition récente de la grippe en Belgique[note] (fin 2021-début 2022) serait donc plutôt une bonne nouvelle. Cela voudrait dire que les variants actuels du SARS-CoV-2 ne présentent plus la même menace que les précédents, n’arrivant pas à écarter les virus de la grippe…Ce qui, à son tour, signifierait que la pandémie du COVID-19 serait terminée. Ceci rejoint également les observations sur la mortalité causée par les variants successifs, de moins en moins virulents[note]. D’ailleurs, l’historien des sciences David Robertson et l’éditeur de la revue scientifique prestigieuse British Medical Journal, Peter Doshi, nous ont récemment rappelé que la fin des pandémies passées n’a pas été liée à la transmission des maladies ou leur pathogénicité, mais plutôt à des aspects sociologiques et plus précisément à l’attention que prête le grand public, les médias et les décideurs politiques à l’épidémie en cours[note]. En effet, il s’agit de s’interroger sur les arguments qui permettraient de déclarer la fin d’une pandémie: la circulation du virus? La mortalité? Les variants successifs ont été de moins en moins létaux… Et le virus pourrait devenir endémique (naturel chez l’homme). Si c’est au grand public de se désintéresser de cette maladie, dont la menace perd de son importance tous le jours, il en revient donc à nous de décider de la fin de la pandémie…

Mais annoncer la fin de la pandémie aurait de fortes conséquences économiques sur les entreprises pharmaceutiques qui fournissent les vaccins. S’agrippant à la stratégie vaccinale, la société Moderna (dont les chiffres d’affaires avaient augmenté de 4708,44 % en 2021 comparé à 2020[note] a annoncé le 09 septembre 2021 qu’elle était en cours de développement d’un vaccin polyvalent combinant 6 ARNm différents[note] contre le COVID-19, la grippe et le virus respiratoire syncytial (RSV, un virus causant des bronchiolites dont la circulation a également été perturbée par le SARS-CoV-2[note]. De plus, Novavax a également initié le développement d’un double vaccin contre le SARS-CoV-2 et la grippe[note]. Il est aisément possible d’imaginer la promotion de ces vaccins par les autorités sanitaires. D’une part, appelant à éviter une future épidémie d’un variant hypothétique du SARS-CoV-2 et d’autre part, à bénéficier simultanément d’une protection contre la grippe saisonnière et le RSV. Seulement, plusieurs problèmes dans l’efficacité de ces vaccins peuvent d’ores et déjà être soulevés:

• La mise à jour des vaccins contre la grippe saisonnière se base sur des souches virales circulant ailleurs sur la planète (constituant une des raisons de leur inefficacité), or la grippe a été absente pendant la pandémie. Même les vaccins administrés pour le COVID-19 se basent encore sur la souche originale « wuhan » malgré tous les variants qui ont émergé depuis le début de l’épidémie, ce qui témoigne de la difficulté des mises à jour
• Les vaccins à ARNm sont encore à un stade précoce de leur utilisation (et en phase d’étude[note]) et leurs effets secondaires toujours en cours de recensement
• La grippe peut causer des problèmes cardiaques[note], comme des myocardites[note], probablement liés à la nature des ses protéines de surface[note] (leur équivalent de la protéine « spike »). Rappelons que similairement à la grippe, la nocivité de la protéine spike du SARS-CoV-2 a été démontrée et les effets secondaires des vaccins observés sont très probablement liés à celle-ci[note]. Il n’est donc pas déraisonnable de se poser la question de la toxicité de nouveaux vaccins à ARNm s’ils se basent sur les protéines de surface de ces virus. La vaccination généralisée risquerait de provoquer des problèmes auprès des personnes qui ne sont pas à risque. Il convient dans ce contexte de rappeler les effets secondaires des vaccins contre la grippe H1N1, qui incluait la narcolepsie (pour le vaccin Pandemrix)[note]. Ceci témoigne de l’importance cruciale d’effectuer des études cliniques robustes en prenant le temps nécessaire pour obtenir des vaccins efficaces et inoffensifs (autant que faire se peut) et d’administrer ces derniers à des personnes à risque.

Agrippa est un nom d’origine romaine signifiant « naître les pieds en avant ». Dans l’Antiquité Romaine, ce type de naissance était considéré comme un signe funeste pour l’avenir. Annoncer une double épidémie à la fin d’une pandémie, qui serait celle du COVID-19 et la grippe (A?) me paraît être un signe bien funeste d’une volonté de maintenir les mesures sanitaires (y compris la vaccination), alors que toutes les données scientifiques indiquent qu’il est temps de siffler la fin de la pandémie.

Aan het begin van het jaar 2022 heeft een storm van bruut geweld ons geweten getroffen. Centraal in de orkaan staat het onderzoek onder leiding van journalist Victor Castanet naar het milieu van de EHPAD (Instellingen voor opvang van hulpbehoevende bejaarden) in Frankrijk, die worden beheerd door de particuliere groep ORPEA. Dit onderzoek heeft drie jaar geduurd en is uitgevoerd aan de hand van vele getuigenissen, onder meer van personeelsleden die er moedig in toestemden deel te nemen en hun veiligheid en werk op het spel zetten, om het zacht uit te drukken. De publicatie van « Les Fossoyeurs » heeft onmiddellijk tot beroering geleid, zoals het ontslag van de directie van ORPEA, maar de totale gevolgen zijn nog niet te overzien.

Bovendien voelden de directeuren van ORPEA hun ondergang verdiepen omdat zij het bescheiden bedrag van vijftien miljoen euro aan Victor Castanet boden om een einde te maken aan zijn onderzoek. Dit weigerde hij, waardoor de ogen van het publiek konden rusten op deze wond die ons allen ontsiert. Een bekende of sterk vermoede realiteit is aldus in ons gezicht opgeblazen, waardoor twijfels en uitstel worden weggenomen. Het ontstaan van deze particuliere structuren met hun kapitalisatie op de beurs en het daaruit voortvloeiende winstbejag heeft een monsterlijk systeem doen ontstaan waarin de mens wordt onderworpen aan het aandeelhouderschap. Misbruik van ingezetenen is een onvermijdelijk gevolg hiervan, misbruik dat voortvloeit uit het streven naar winst en maximale kostenbesparing, misbruik dat de helse machine aandrijft.

In dit geval, waar luxe hand in hand gaat met laagheid en schande, barst de banaliteit van het kwaad los als een rotte sinaasappel die door een zich misdragend kind tegen de muur wordt gegooid*.

ORPEA, ‘s werelds grootste particuliere ontwikkelaar van EHPAD’s en bejaardentehuizen, komt naar ons toe vanuit Frankrijk, het land van onze jeugd, en probeert de ellende van zijn bejaarden te verbergen onder de tapijten en gouden lambriseringen van de luxe kamers van zijn paleizen voor bejaarden.
In haar verlangen om haar invloed uit te breiden, bracht de ORPEA haar voordelen naar ons kleine koninkrijk waar zij, wonderbaarlijk genoeg, met open armen werd ontvangen door onze politieke en financiële besluitvormers.
De komst van deze dappere herauten van het welzijn van de mensheid werd ontvangen als een echt godsgeschenk, dat de leemten opvulde die waren ontstaan door allerlei vormen van desinvestering ten gevolge van het neoliberale beleid.
De OCMW’s waren (en zijn nog steeds) aan het treuzelen. Er was een gebrek aan ruimte voor zowel de oude rijken als de oude armen.
Het enige wat we moesten doen was de rode loper uitrollen voor deze nieuwe captains of industry en het lot van onze ouderen in hun handen leggen. Dit is gebeurd, zonder al te veel garanties te vragen, zoals het hoort.

Maar hoe is deze ongelooflijke mishandeling van de afhankelijke mensen, die aan de zorg van deze tehuizen zijn toevertrouwd, in hemelsnaam tot stand gekomen?

Als je erover nadenkt, besef je dat het moeilijk is enige logica te zien in deze wedloop om alle waarden te vernietigen, zowel menselijke als materiële.
De eersten die hun verbazing uitspreken zijn de eigen managers van ORPEA die, wadend door de stront die zij gul in hun zaak hebben verspreid, hun armen ten hemel heffen en hun onschuld opeisen.

« We hebben niets verkeerd gedaan! En, inderdaad, we moeten ze begrijpen. Wat hebben ze gedaan? Gewoon wat deze goede, op winst gerichte maatschappij hen leerde te doen: ze wilden rijk worden! En die ziekelijke jongen Victor Castanet, met zijn verrotte sinaasappel, is echt kwaadaardig met zijn onoprechte insinuaties en aanklacht tegen de hebzucht. Tenslotte zou het beter zijn te zeggen het streven naar verrijking van onverschrokken aandeelhouders.

Maar ik zei hierboven dat het moeilijk was om het proces te begrijpen dat geleid heeft tot het schandaal dat iedereen bezighoudt en in de media is verschenen.
Onder andere het bijzondere geval van Françoise Dorin, een beroemde schrijfster en actrice die een triest einde beleefde, aan zichzelf en aan ziekte overgeleverd in het ORPEA-huis in Auteuil, een huis dat diende als vitrine om de sceptici, zo die al nodig waren, te overtuigen van de mogelijkheid om hun kapitaal in te zetten voor deze nieuwe vorm van kapitalistische onderneming: het speculeren met onze ouderen.
Françoise Dorin betaalde een maandelijkse huur van 16.000 euro, die haar vermoedelijk recht gaf op alle diensten in verband met haar welzijn. Zijn lot werd echter met zulk een voortvarendheid beslecht, dat hij de beoefenaar zelf versteld deed staan van zijn bekwaamheid tot bespoediging! Na drie maanden ging Françoise Dorin over van leven naar dood. We verslonden de prooi en de huur in één keer! Hoe dan ook, de bron is onuitputtelijk.

Nogmaals, de gevolgen van de onthullingen van Victor Castanet en « Les Fossoyeurs » zijn niet te overzien. Als project van openbare dienstverlening dwingt het de publieke opinie na te denken over de pijnlijke kwestie van de mishandeling van onze ouderen in de manier waarop wij hen aan het eind van hun leven behandelen.

Het zou mooi zijn geweest als deze senioren, aan het eind van een leven gewijd aan het dienen van de gemeenschap, met consideratie en vriendelijkheid waren behandeld. Maar het tegendeel is waar, en dat in een tijd waarin ouderen, verminderd door ziekte, de meeste aandacht nodig hebben!

Ik kijk uit naar de resultaten van het drie jaar durende onderzoek van Victor Castanet. Maar ook al worden we overmand door woede, we mogen ons niet beperken tot het aan de kaak stellen van de misstanden van ORPEA alleen. Aangewakkerd door twee jaar crisis hebben de disfuncties zich in de hele sector van de verpleeghuizen opgestapeld. Zij hebben gedijt op oorspronkelijke gebreken en verwaarlozing en zijn in België aanwezig in alle drie de pijlers. Want alles is in ons land verdeeld in pijlers: de openbare pijler, beheerd door de OCMW’s (de overheid), de verenigingspijler, beheerd door de onderlinge verzekeringsmaatschappijen en tenslotte de particuliere sector, die de laatste jaren een steeds grotere rol is gaan spelen en waarin ORPEA het leeuwendeel voor haar rekening heeft genomen.

Zijn we al die tijd in een staat van prostratie geweest?

Sinds de oprichting in 2018 heeft de Bendevan Boze Oude Mannen, waarvan de ondertekenaar lid is, zich ingezet om de plaag van misbruik in de Rust- en Verzorgingstehuizen van het Koninkrijk aan de kaak te stellen. ORPEA werd al aan de schandpaal genageld.
Michel Huisman, medeoprichter en woordvoerder van de Bende, heeft onze protesten onvermoeibaar uitgedragen naar de media en naar politieke leiders.
Bijna overal was de ontvangst attent en welwillend, en de officiële media gaven positieve feedback aan de Bende. Ondanks de alarmerende situatie was het moreel van de activisten hoog en was er enige hoop.
Wij zijn ongetwijfeld te naïef om te geloven in de magie van onze daden. De media verwelkomden ons omdat wij « verkopers » waren met onze « oudere jeugdige » humor en onze pacifistische anarchistische uitstraling en vanaf dat moment opende de politieke wereld, een goede volgeling zoals gewoonlijk, de deuren van haar kantoren voor ons en luisterde vriendelijk naar ons.

Want om niets te laten gebeuren, was het belangrijk om te doen alsof.

Het is zeker niet de strijdlust van de leden van de Bende van Boze Oude Mannen en van Michel Huisman in het bijzonder, die de oorzaak is geweest van het falen van onze wil om het lot van de oude mannen en vrouwen (dat is de officiële terminologie van de Bende) in de zogenaamde Rusthuizen te verbeteren! We zullen niet terugkomen op de schandelijke beperkingen op voedsel en materiaal (beddenlakens en dergelijke), zoals de media de afgelopen dagen overvloedig hebben gedaan. Nee, het is niet de schuld van de bende! De verklaring lijkt misschien dwaas, maar men kan nooit voorzichtig genoeg zijn in deze dagen van onverwachte omkering van waarden. Er gaan zelfs al stemmen op om het kapitalistische systeem van rusthuizen te verdedigen door te zeggen dat het een noodzakelijk kwaad is, en de feiten, die verdomde feiten die niet kunnen liegen, lijken hun gelijk te bewijzen. Zodra het nieuws van het ontslag van de CEO van ORPEA bekend werd, stegen de aandelen op de beurs met 9,6%. Omkering van waarden, de verdediging van kapitalistische belangen gaat vóór het welzijn van de inwoners en een nieuwe klap in het gezicht van de burgers.

De overgrote meerderheid van het NCM-personeel wordt gegijzeld door een systeem dat elke handeling en elke dienst afhankelijk maakt van de onaantastbare regel van de winst. En represailles zullen volgen als ze uitgedaagd worden! Het pamflet van Victor Castanet schreeuwt het uit: de ellendige vodden van onze solidariteit drijven in de ijzige wind van onverschilligheid.

Laten we ons bewust zijn van de komende stappen van de Bende van Boze Oude Mannen. Onafhankelijk, vrij van politieke druk, heeft zij de hefboomwerking om op het kairos-moment een verschil te maken.

Met dank aan Jacques Prévert voor zijn gedicht « Voorlopige beschrijving van een diner van hoofden in Parijs-Frankrijk ».

In een vorig artikel,[note], heb ik de techniek van het « nudging » beschreven, wat het is en waarom ik van mening ben dat deze techniek, toegepast op het politieke vlak, ingaat tegen wat een democratie is. Hier ontwikkel ik deze gedachte door haar te koppelen aan het werk van Edward Bernays, een figuur die door het grote publiek grotendeels wordt genegeerd, maar die niettemin een aanzienlijke invloed heeft gehad op de moderne samenleving en de evolutie van onze democratieën. Om dit te begrijpen, kunnen we de zeer pertinente analyse van Normand Baillargeon citeren: « We kunnen de invloed van Bernays’ ideeën meten door te herinneren aan de treffende opmerking van Alex Carey, die suggereerde dat « drie fenomenen van aanzienlijk politiek belang de 20e eeuw hebben bepaald^Het voortschrijden van de democratie, (…) het voortschrijden van de macht van het bedrijfsleven en (…) de massale inzet van propaganda door bedrijven om hun macht te handhaven onder de dekmantel van de democratie[note] « . Het belang van Bernays ligt juist in het feit dat hij, misschien meer dan wie ook, heeft bijgedragen tot de verwoording en de inzet van dit derde verschijnsel[note].

In dit artikel zal ik kort voorstellen wie Bernays is en proberen aan te tonen hoe de technieken die hij beschreef in zijn boek Propaganda, gepubliceerd in 1928, betrekking hebben op de situatie waarin wij vandaag leven en evenzeer volledig in strijd zijn met een democratisch ideaal. Mijn doel met dit artikel is nieuwsgierigheid op te wekken en de wens te wekken meer over dit boek te weten te komen.

Edward Bernays werd in 1891 in Wenen geboren en overleed in 1995 in Cambridge, Massachusetts. Hij is de dubbelneef van Sigmund Freud. Hij had een zeer lange carrière als « public relations-adviseur », die hij vlak voor de jaren twintig begon met zijn actieve deelname aan de Creel-commissie[note] en vervolgens meer formeel met de opening van zijn « Public Relations Office[note] ». Na zijn deelname aan de Creel-commissie, en het succes dat deze bereikte met de propaganda die zij creëerde, heeft Bernays zijn hele carrière besteed aan het ontwikkelen van deze mechanismen en het aan het werk zetten ervan voor bedrijven die de publieke opinie wilden veranderen op een bepaalde manier die uiteraard gunstig voor hen was. Deze technieken worden « social engineering » genoemd.

Hoewel het misschien irrelevant lijkt voor de democratie, volgt hier Bernays’ visie op propaganda en de rol die het kan spelen in de politieke sfeer: « Vroeger waren zij die regeerden gidsen, leiders. Zij stuurden de loop van de geschiedenis door gewoon te doen wat zij wilden doen. De huidige opvolgers van deze leiders (zij die de macht uitoefenen op grond van hun positie of bekwaamheid) kunnen niet langer doen wat zij willen zonder de instemming van de massa’s, en hebben propaganda gevonden als een steeds betrouwbaarder middel om deze instemming te verkrijgen. Propaganda heeft dus een mooie toekomst voor zich.[note] »

Als dit klinkt als een willekeurige opmerking in een oud boek, is het heel belangrijk te begrijpen dat het gebruik van propaganda om de publieke opinie te manipuleren de kern is van Bernays’ werk, en waar hij zijn hele carrière aan gewijd heeft, tot in de jaren negentig.

Om de denkwijze van Bernays beter te begrijpen, lezen we wat hij te zeggen heeft over de psychologie van mensenmassa’s en de invloed die men kan hebben op mensenmassa’s: « De systematische studie van de psychologie van mensenmassa’s heeft de mogelijkheid aan het licht gebracht om de maatschappij onzichtbaar te besturen door de motieven te manipuleren die het menselijk handelen in een groep sturen. (…) Dit roept natuurlijk de vraag op: als we het mechanisme en de mechanismen van de collectieve mentaliteit zouden kunnen begrijpen, zouden we de massa’s dan niet naar onze hand kunnen zetten en mobiliseren zonder dat ze het beseffen? De praktijk van de propaganda heeft onlangs bewezen dat dit mogelijk is, althans tot op zekere hoogte en binnen bepaalde grenzen[note].

Men vraagt zich af wat Bernays bedoelt als hij het heeft over « onzichtbare regering ». Dit wordt overduidelijk gemaakt in de allereerste regels van zijn boek, waaruit verder blijkt hoe centraal dit idee van massamanipulatie staat in Bernays’ denken. Hij zegt: « De bewuste, intelligente manipulatie van de meningen en georganiseerde gewoonten van de massa’s speelt een belangrijke rol in een democratische samenleving. Degenen die dit onmerkbare sociale mechanisme manipuleren vormen een onzichtbare regering die
het land[note].

Een andere passage die Bernays’ visie op democratie en de rol van politici verder illustreert is: « Een gemeenschap kan worden overgehaald om een goede regering te aanvaarden, zoals zij kan worden overgehaald om om het even welk product te aanvaarden. Dit is zo waar dat ik mij vaak afvraag of de politieke leiders van morgen, die verantwoordelijk zullen zijn voor het bestendigen van het prestige en de doeltreffendheid van hun partijen, zich er niet toe zullen verbinden politici op te leiden die ook propagandisten zijn[note].

Er zij aan herinnerd dat deze tekst werd geschreven in 1928. Welke echo heeft het vandaag nog? We zien dat Bernays’ idee van democratie heel eenvoudig is: het gaat erom dat een kleine minderheid van mensen genoeg macht heeft om de rest van de bevolking te beïnvloeden en te sturen in de richting die zij willen. De mening van wat Bernays « de massa » noemt, is slechts één obstakel voor dit doel, en propaganda is het middel bij uitstek om dit te omzeilen. Merk op dat Bernays deze ideeën niet presenteert als zijn eigen visie maar als een onvermijdelijkheid, en het gebruik van propaganda als iets onvermijdelijks in de evolutie van moderne (Westerse) samenlevingen; Benays bespreekt niet de toepassing van deze technieken in andere culturen. Hier is wat hij zegt op enige lengte: « De stoommachine, de gereedschaps-pers en het openbaar onderwijs, die samen het trio van de industriële revolutie vormen, namen de macht weg van de koningen en gaven die aan het volk. Deze kregen wel de macht die het koningschap verloor. Economische macht brengt vaak politiek gezag met zich mee, en de geschiedenis van de industriële revolutie laat zien hoe de eerstgenoemde zich verplaatste van de troon en de aristocratie naar de bourgeoisie. Het algemeen kiesrecht en de veralgemening van het onderwijs versterkten deze beweging, tot het punt waarop de bourgeoisie op haar beurt bang begon te worden voor het kleine volk, de massa’s die in feite beloofden te zullen regeren.

Vandaag is echter een reactie begonnen. De minderheid ontdekte dat zij de meerderheid in haar eigen belang kon beïnvloeden. Het is nu mogelijk de mening van de massa’s te vormen om hen ervan te overtuigen hun nieuw verworven kracht in de gewenste richting in te zetten. Gezien de huidige structuur van de maatschappij is deze praktijk onvermijdelijk. Vandaag de dag is propaganda noodzakelijkerwijs betrokken bij alles wat van maatschappelijk belang is, of het nu gaat om politiek of financiën, industrie, landbouw, liefdadigheid of onderwijs. Propaganda is de uitvoerende arm van de onzichtbare regering.[note] »

Het is belangrijk op te merken dat voor Bernays de term « propaganda » geen negatieve connotatie heeft en gewoon het verspreiden van een idee betekent, wat dat ook moge zijn. Het woord komt van het Latijnse propagare, wat eenvoudigweg « voortplanten » betekent. Natuurlijk heeft de term tegenwoordig een zeer pejoratieve connotatie gekregen, wat Bernays betreurde[note].

Bernays kan op zijn minst worden gecrediteerd voor zijn duidelijke mening en positionering. Een lectuur van « Propaganda » laat geen twijfel bestaan over wat hij voorstelt en hoeveel waarde hij hecht aan propaganda en het nut daarvan voor de samenleving. Het doel van zijn boek wordt duidelijk aan het eind van het tweede hoofdstuk: « Dit boek is bedoeld om de structuur van het controlemechanisme van de publieke opinie te verklaren, om te laten zien hoe het wordt gemanipuleerd door degenen die proberen een algemene goedkeuring voor een bepaald idee of produkt te creëren. Tegelijkertijd zal hij proberen de plaats te verduidelijken die deze nieuwe propaganda in het systeem moet innemen
en een overzicht te geven van de geleidelijke evolutie van haar morele code en haar
praktijk[note].

Als je erover nadenkt, kun je met recht zeggen dat deze visie op democratie volledig in strijd is met het concept zelf van wat een democratie is. Laten we in dit verband een passage voorlezen uit de uitstekende analyse van Norman Baillargeon in het voorwoord van hetzelfde boek:  » Het is van cruciaal belang eraan te herinneren hoezeer hetgeen hier wordt voorgesteld in strijd is met het moderne democratische ideaal, dat ons door de Verlichting is nagelaten, en hoe Bernays, net als de industrie die hij vorm heeft gegeven, een verbazingwekkend talent voor mentale dubbelhartigheid aan de dag moet leggen om tegelijkertijd zijn bezorgdheid voor de waarheid en de vrije discussie te verkondigen en te aanvaarden dat de waarheid aan het begin van een campagne door een cliënt zal worden gezegd, die al het mogelijke zal moeten doen – inclusief, indien nodig, de waarheid zelf – om
steun voor een these of gedragingen te ontlokken aan mensen van wie men bij voorbaat aanneemt dat zij niet in staat zijn werkelijk te begrijpen waar het om gaat, en aan wie men zich daarom gerechtigd voelt om wat Plato « vrome leugens » noemde, op te dienen (…). Tegenover de ethiek van de discussie en de rationele overreding, die de democratie veronderstelt, staan dan de a-rationele overreding en de vastberaden wil om te overtuigen, zelfs als dat manipulatie betekent; tegenover de eis om epistemische deugden te beoefenen zoals intellectuele eerlijkheid, debatteren, luisteren, bescheidenheid en de volledigheid van informatie staan leugens, partijdigheid en het verdoezelen van relevante gegevens. Tegenover het idee dat een collectief besluit over een van de talloze moeilijke gemeenschappelijke levensvragen alleen kan worden bereikt door een transparante deelname van het grootste aantal mensen en door gedeelde belangen, staat het idee dat de waarheid ofwel wordt bepaald door degenen die in de ondoorzichtigheid van hun particuliere belangen betalen voor de dure diensten van public-relationsbureaus, ofwel door wat de leden van de « intelligente minderheid » willen.[note] » « .[note]

Ik zou zelf niet duidelijker kunnen zijn en ik zou nu een parallel willen trekken met de situatie in
crisis die we in 2021 meemaken.

Het lezen van dit boek en de analyse van Baillargeon maakt, naar mijn mening, een veel relevantere analyse van de huidige situatie mogelijk dan welke samenzweringsthese dan ook. We hebben niet te maken met een pandemie georganiseerd door gekken die de helft van de mensheid willen uitroeien. Het lijkt veel waarschijnlijker te zeggen dat wij ons in een democratische drift bevinden waarin de door industrieën en politici georganiseerde propaganda haar hoogtepunt heeft bereikt. Ik denk dat het ook zijn grenzen heeft bereikt. Waarom? Want propaganda, zoals Bernays zo goed uitlegt, is gebaseerd op de vooronderstelling dat de « massa » zich niet bewust is van het bedrog en de invloed die zij ondergaat. Maar ik denk dat dit is veranderd met de covidencrisis, en dat dit proces al veel eerder is begonnen. De leugens van de industrieën worden inderdaad steeds meer ontmaskerd. Boeken als « Merchants of Doubts » van Naomi Oreskes en Erik M. Conway belichten de leugens van de industrie en de manipulatie van de publieke opinie die zij bewust hebben georganiseerd om hun particuliere belangen te beschermen en de waarheden die hen bedreigen te verbergen. Conway[note], vestigen de aandacht op de leugens van de industrie en de manipulatie van de publieke opinie die zij bewust hebben georganiseerd om hun particuliere belangen te beschermen en de waarheden die hen bedreigen te verdoezelen. Een ander voorbeeld is de recente Arte-documentaire over hetzelfde thema[note]. Ik denk dus dat dit model wordt bedreigd door het feit dat het grote publiek zich begint te realiseren dat deze misleidingen al tientallen jaren door staten en industrieën worden georganiseerd, misschien nog wel veel meer dan ten tijde van Bernays en de publicatie van zijn boek in 1928.

Deze bewering is niet ongegrond, en dit stelt mij in staat het verband te leggen met mijn vorig artikel en nudging: de Belgische regering heeft manipulatietechnieken gebruikt, waaronder nudging, om de publieke opinie te vormen en deze gunstiger te stemmen ten opzichte van covid-vaccins. Bovendien – en dit is een punt dat mij doet zeggen dat deze strijd nog lang niet gestreden is – worden deze technieken gebruikt op een manier die volledig wordt aangenomen door de sociale psychologen die ze bedenken, en die er niets verkeerds in zien. Integendeel! In hun ogen helpen zij politici beter te regeren en de « juiste » beslissingen te nemen, die alleen zij kunnen zien; burgers beschikken niet over deze capaciteiten.

Er is hier een duidelijke parallel met het werk van Bernays en hoe zijn ideeën ook vandaag nog aanzienlijke invloed hebben in de politieke sfeer. Het verontrust mij dat academici, van wie sommigen les geven aan een universiteit die zichzelf « vrij » noemt, die vrij onderzoek als haar voornaamste waarde heeft, en die op vele muren van campussen en auditoria schrijft dat « het denken zich nooit mag onderwerpen », dergelijke methoden van bestuur kunnen steunen, die ik beschouw als niets anders dan een evolutie van de propagandatechnieken die door Bernays zijn beschreven, en die derhalve volledig in strijd zijn met de democratie. Het verbaast mij dat er geen ethische overwegingen worden gemaakt over het gebruik van deze technieken op grote schaal, maar misschien is dat normaal omdat het mij moeilijk lijkt om te denken dat het ethisch verantwoord is om mensen te manipuleren. De hierboven geciteerde analyse van Baillargeon is opnieuw zeer relevant en zou zonder ook maar één regel te veranderen kunnen worden toegepast op het beheer van de crisis van de runderachtigen en de manipulatie van de media.

Wat moeten we nu concluderen? Zoals het gezegde luidt: « kritiek is gemakkelijk, maar kunst is moeilijk », en ik wil niet de indruk wekken dat ik alleen maar kritiek geef zonder alternatieven aan te dragen. Ik denk dat we op dit moment niet langer voor een simpele constatering kunnen blijven staan, we hebben innovatieve oplossingen nodig om vooruit te komen. Ik denk dat onze democratieën, waarin ik diep geloof, een grens hebben bereikt en dat zij moeten evolueren naar veel meer participatieve vormen. Het is dringend noodzakelijk dat de burger weer centraal komt te staan in de politiek, en ik ben van mening dat verkiezingen deze rol niet langer vervullen.

Ik pleit voor veel directere democratieën, nog directer dan Zwitserland nu al doet, door de vorming van volksvertegenwoordigingen van burgers die door het lot uit de bevolking worden getrokken en die worden geïnformeerd door onafhankelijke instanties, zoveel mogelijk beschermd tegen elke vorm van beïnvloeding en manipulatie. Transparantie moet de kern van deze processen vormen. Om nog groter te dromen, moeten politieke carrières worden afgeschaft. Ik vind dat politiek nooit een voltijdse baan mag zijn, maar moet worden bedreven door burgers die voeling houden met de grond, en die geen ander belang hebben dan dat van het collectief. Politieke participatie zou aldus deel gaan uitmaken van het leven van eenieder, die van tijd tot tijd naar vergaderingen zou worden geroepen om zich uit te spreken over verschillende onderwerpen, om te debatteren over kwesties die van belang zijn voor de samenleving en sommigen zouden tijdelijk belangrijkere functies op zich nemen, zonder hun activiteiten volledig te onderbreken, waarnaar zij weer volledig zouden terugkeren zodra hun opdracht was voltooid. Een zoet utopia? Misschien, maar in ieder geval doet het me veel meer dromen dan een systeem waarin een bevoorrechte minderheid, rijk en met immense macht, willens en wetens de overweldigende meerderheid van de mensen manipuleert om alleen hun eigen persoonlijke belangen te dienen. Dit is egoïsme op zijn ergst, misschien nog nooit geëvenaard in de menselijke geschiedenis. Hoe zou een samenleving eruit zien waarin altruïsme en solidariteit tot het uiterste worden gedreven? Van mijn kant wil ik bijdragen aan de opbouw van zo’n samenleving.

Ludwig Hemeleers